Offline piknik. Skąd powrót do analogowego spędzania czasu?

autor: Dorota Jedrzejewska, przyjaciółka OFFLINE fundacji, uważna obserwatorka świata i ludzi.

Niedziela na trawie, czyli park bez filtra

Niedzielne popołudnie w miejskim parku. Nad trawnikiem z cichym świstem przelatuje plastikowy dysk frisbee, kilkanaście metrów dalej para młodych ludzi próbuje utrzymać w powietrzu lotkę do badmintona. Ścieżką mija ich mały rowerzysta na dwóch kółkach z kaskiem lekko przekrzywionym na bakier, a tuż obok, w cieniu rozłożystego kasztanowca, ktoś rozłożył duży piknikowy koc i od dwóch godzin nie podnosi wzroku znad grubego kryminału.

Zamiast dudniącego disco polo z przenośnego głośnika słychać raczej szum liści, śmiech dzieci i odległe, akustyczne dźwięki gitary – być może z małego, kameralnego koncertu zorganizowanego w parkowej altanie. Jedynym przejawem zorganizowanego handlu jest mały rower kawiarniany, przy którym pan w lnianym fartuchu z namaszczeniem ubija kolbę ekspresu i nalewa ludziom przelew do ceramicznych kubków. Nikt nie biega tu z aparatem, żeby zrobić idealne ujęcie na rolkę, nikt nie rozstawia sztucznych ścianek do selfie z neonowymi hasłami.

Gdyby spojrzeć na ten krajobraz przez pryzmat współczesnych formatów miejskich, wygląda on podejrzanie zwyczajnie. A jednak w tej zwyczajności kryje się coś intrygującego: w epoce, w której algorytmy potrafią wygenerować dowolny obraz, a smartfon oferuje nieskończoną bibliotekę rozrywki na wyciągnięcie kciuka, tysiące ludzi z własnej woli wybiera leżenie na trawie, odbijanie plastikowego krążka i patrzenie, jak słońce powoli przesuwa się po koronach drzew. Dlaczego?

Tęsknota za materią

Kiedy socjologowie opisują to zjawisko, zazwyczaj wpadają w tę samą pułapkę i wyciągają z szuflady wygodną etykietę: moda retro. W ten sposób najprościej przecież wytłumaczyć renesans płyt winylowych, nagłą popularność aparatów jednorazowych, powrót do planszówek czy fakt, że miejsca na warsztatach z toczenia na kole garncarskim rozchodzą się szybciej niż bilety na koncerty gwiazd popu.

Sprowadzanie tego trendu wyłącznie do nostalgii za „dawnymi, lepszymi czasami” nie wytrzymuje zderzenia z faktami. Znaczna część osób, które w weekendy zapełniają parkowe alejki, kluby książki czy pracownie rękodzieła, to przedstawiciele generacji Z – ludzie, którzy ze względów czysto metrykalnych nie mają prawa pamiętać świata bez powszechnego internetu i smartfonów. Nie mogą tęsknić za czymś, czego nigdy nie przeżyli.

Według raportu firmy badawczej Mintel 'Global Consumer Trends', zwrot ku aktywnościom manualnym i fizycznym wśród młodych dorosłych nie wynika z tęsknoty za minionymi dekadami, lecz z fundamentalnej potrzeby namacalności. Kiedy cała nasza praca, studia, bankowość, a nawet relacje towarzyskie zamieniły się w gładkie tafle pikseli i dokumenty w chmurze, fizyczny opór materii stał się towarem luksusowym.

Książka ma swoją wagę, zapach papieru i kartki, które stawiają delikatny opór pod palcem. Lotka od badmintona znosi się na wietrze, a glina brudzi dłonie. Tych doświadczeń nie da się zaktualizować w tle, zoptymalizować ani przyspieszyć. Wymagają one fizycznej obecności, która w naturalny sposób stawia tamę nieustannemu zalewowi bodźców.

Od konsumowania do uczestniczenia

Sedno sprawy leży gdzie indziej – w fundamentalnej różnicy między oglądaniem a działaniem. Nowoczesny feed w mediach społecznościowych, niezależnie od platformy, jest cudem inżynierii uwagi. Zaprojektowano go z precyzją w jednym konkretnym celu: ma zamieniać nas w idealnych, biernych konsumentów. Wystarczy lekki ruch kciuka, by zobaczyć, jak ktoś piecze idealny chleb, buduje dom w lesie albo podróżuje po bezdrożach. Bezmyślne scrollowanie powoduje wyrzuty dopaminy, gdy po przeglądaniu masy śmieciowych treści trafiamy na coś, na czym zawiesimy oko. Z tej przyczyny niektóre kraje powoli wprowadzają ograniczenia z korzystania z social mediów dla osób niepełnoletnich.

Przesyt treści może wywoływać zmęczenie, poczucie pustki i braku realnego przeżycia. Przeglądanie relacji z cudzego ciekawego życia nie zastępuje bowiem posiadania własnego.

Analogowa aktywność wyrywa nas z fotela widza. Rzucenie frisbee wymaga wstania z koca, złapania równowagi i skoordynowania ruchu ręki z podmuchem wiatru. Rozmowa z kimś twarzą w twarz wymaga usłyszenia tonu głosu, zauważenia uśmiechu i wytrzymania chwili ciszy bez odruchowego sprawdzania powiadomień. Uczestnictwo różni się od konsumpcji tym, że wymaga zaangażowania całego człowieka, a nie tylko jego wzroku i kciuka.

Spotkanie bez celu i bez presji.

W tym powrocie do prostych aktywności na świeżym powietrzu kryje się jeszcze jedna ważna zmiana: zmęczenie formatami, które wymagają od nas nieustannej autoprezentacji. Przez lata przestrzeń miejska i towarzyska była kolonizowana przez wydarzenia silnie sprofilowane. Szliśmy na panele dyskusyjne, zorganizowane warsztaty rozwoju osobistego albo wieczorne gale networkingowe, na których podświadomie każdy kalkulował, co z tej znajomości może wyniknąć.

Analizy publikowane przez platformę Eventbrite w cyklu 'The Future of Social Connection' pokazują wyraźne przesunięcie w oczekiwaniach młodszych uczestników wydarzeń: gwałtownie rośnie popularność spotkań o niskiej strukturze formalnej[1]. Ludzie szukają tak zwanych „trzecich miejsc” – pojęcie to ukuł socjolog Ray Oldenburg, opisując przestrzenie między domem a pracą, w których można po prostu przebywać, nie musząc niczego kupować, udowadniać ani sprzedawać[2].

Kiedy siedzimy na kocu w parku i ktoś częstuje nas kawałkiem drożdżówki, odpada cała presja związana z budowaniem osobistej marki. Nikt nie pyta o stanowisko, targety czy plany kwartalne. Wspólna, prosta aktywność – rzucanie piłki, parzenie kawy z termosu, czytanie w milczeniu obok siebie – tworzy naturalną, niewymuszoną bliskość.

OFFLINE Piknik: stworzyć warunki, nie zakazy

Dokładnie z tej obserwacji wyrasta format OFFLINE Pikniku, rozwijany przez Fundację OFFLINE. Nie jest to wydarzenie, na którym ochrona przy wejściu rekwiruje smartfony, zamykając je w sejfach z kodem, ani sekciarskie spotkanie ludzi nawołujących do wyrzucenia technologii przez okno. Moralizatorstwo i zakazy rzadko przynoszą trwałe efekty – zazwyczaj wywołują jedynie frustrację i poczucie winy.

Idea OFFLINE Pikniku polega na czymś zupełnie innym: na zaprojektowaniu przestrzeni w taki sposób, aby ekran przestał być najbardziej interesującym punktem odniesienia. Jeżeli w zasięgu ręki znajduje się partia planszówki, ktoś obok właśnie opowiada świetną anegdotę, z drzewa spada szyszka, a w kubku stygnie dobra kawa, telefon w kieszeni traci swoją magnetyczną siłę zupełnie naturalnie. Bez przymusu, bez deklaracji o cyfrowym detoksie.

Można przyjść z własnym kocem, można dołączyć do nieznajomych, przynieść książkę albo psa. Chodzi o stworzenie bezpiecznego, swobodnego kontekstu do bycia obecnym. Fundacja OFFLINE nie buduje wokół tego skomplikowanej ideologii – tworzy po prostu praktyczne ramy dla zjawiska, którego wszyscy podświadomie potrzebujemy.

Co zrobisz z odzyskanym czasem?

Kultura Cyfrowa – w dojrzałym, współczesnym rozumieniu – nie kończy się na zainstalowaniu aplikacji mierzącej czas spędzony przed ekranem ani na przełączeniu wyświetlacza w tryb skali szarości. To tylko techniczne środki zaradcze, które same w sobie niczego nie rozwiązują.

Prawdziwe, fundamentalne pytanie brzmi: co robimy z uwagą, energią i czasem, które odzyskujemy w momencie, gdy odkładamy telefon na bok? Sama nieobecność ekranu tworzy jedynie próżnię, a natura – jak wiadomo – próżni nie znosi. Jeśli nie wypełnimy tego miejsca czymś angażującym, żywym i dotykalnym, prędzej czy później z nudów wrócimy do bezmyślnego odświeżania powiadomień.

Piknik w parku, partyjka badmintona między drzewami, niespieszna rozmowa czy po prostu gapienie się w korony drzew to nie jest naiwna ucieczka od nowoczesności ani manifest przeciwko technologii. To dowód na to, że potrafimy korzystać z rzeczywistości na własnych warunkach – bez pośrednictwa powiadomień i algorytmicznych podpowiedzi, tworząc wspomnienia własnymi zmysłami.

Kultura Cyfrowa nie kończy się bowiem w momencie, w którym ekran gaśnie i telefon ląduje na dnie plecaka. Zaczyna się dokładnie ułamek sekundy później: od świadomej decyzji, co właściwie chcemy zrobić z uwagą, obecnością i czasem, które właśnie udało nam się odzyskać, a czas, jest najcenniejszym zasobem, jaki mamy w życiu.

[1]    Eventbrite, Fourth Spaces: Where Online and Offline Worlds Meet, styczeń 2025, s. 12, 25–26. Zob. raport. W badaniu 62% respondentów w wieku 18–35 lat preferowało wydarzenia o luźnej strukturze; wynik opisuje preferencje, nie tempo wzrostu popularności takich spotkań.

[2]    Ray Oldenburg, The Great Good Place, Paragon House, 1989. Zob. opis publikacji.